CONFINIUM. MATERIAŁY DO HISTORII GÓRNEGO ŚLĄSKA
Confinium nr 3 (2008) to ponad 360 stron polskich i niemieckich tekstów historycznych o różnym ciężarze gatunkowym i różnej tematyce, połączonych wspólnym mianownikiem – przeszłością Górnego Śląska. Tym razem spośród ogółem 18 artykułów aż dziesięć poświęconych jest półwieczu 1939-1989. Mirosław Sikora pisze o Górnośląskim Okręgu Przemysłowym jako ważnym ogniwie w produkcji zbrojeniowej III Rzeszy. Czasom wojny poświęcony jest także krótki szkic Grzegorza Bębnika o postaci ważnej dla „śląskiego września 1939 r.” – Ernstowi Ebbinghausowi. Problem położenia ludności rodzimej Górnego Śląska w Polsce Ludowej powraca w dwóch tekstach: Tomasza Hellera o udziale „autochtonów” w życiu politycznym tzw. Opolszczyzny w latach 1945-1948 oraz materiale źródłowym z 1955 r., w których scharakteryzowano z kolei sytuację rdzennych Górnoślązaków w katowickiej części regionu w dekadzie 1945-1955 (opr. Bogusław Tracz i Sebastian Rosenbaum). Problemy tożsamościowe tej grupy po 1945 r. (do dnia dzisiejszego) omawia Gregor Ploch. Ideologizację życia w regionie w okresie stalinowskim przedstawia Bogusław Tracz na przykładzie niezwykle pompatycznych obchodów 70 rocznicy urodzin Józefa Stalina w województwie śląskim (1949), a akcje „czynu społecznego” w jednej ze szkół chorzowskich w latach 70. przypomina Ryszard Mozgol. Sebastian Rosenbaum streszcza przebieg operacji „Poseł” – akcji Służby Bezpieczeństwa w Cieszynie i Katowicach, wymierzonej w działacza ziomkowskiego, pochodzącego ze Skoczowa Herberta Czaji. Z działaniami SB wiąże się także materiał źródłowy prezentujący niektóre techniki pracy SB w latach 60. – obserwacje tzw. figuranta i system znaków porozumiewawczych obserwujących funkcjonariuszy (opr. Robert Ciupa). Blok tekstów związanych z okresem 1939-1989 kończy artykuł Tomasza Kurpierza, szczegółowo omawiający społeczno-polityczny wymiar „karnawału ‘Solidarności’”w latach 1980-1981 w Katowicach.
Okresowi przed 1939 r. poświęconych jest kilka artykułów, również prezentujących bardzo zróżnicowane sfery rzeczywistości. I tak Andreas M. Smarzly zajmuje się zapoznanym przez historyków epizodem z czasów kolonizacji fryderycjańskiej (założenie kolonii Rajdyna w powiecie prudnickim), Arnulf Hein analizuje politykę społeczną landrata powiatu tarnogórskiego, Schwerina, skupiając się na zakrojonej na szeroką skalę akcji planowej hodowli kóz, Grzegorz Bębnik pisze o bytomskiej organizacji z przełomu XIX i XX w., skupiającej członków-weteranów niemieckich kolonialnych formacji zbrojnych (Schutztruppen). Obszerny artykuł Mariusa Urbanika poświęcony jest stosunkowi kilku liberalnych pism niemieckich do wydarzeń lat 1918-1922 na Górnym Śląsku. Blok miscellaneów - krótszych tekstów – reprezentują m.in. materiały Andreasa M. Smarzly’ego (o rodzie Lassota von Steblau i polityce zawierania małżeństw w chłopskich rodzinach z rejonu prudnickiego), Henryk Niestroja (o testamencie chałupnika spod Koźla z 1841 r.) i funkcjonowaniu sądu okręgowego w Prudniku do 1945 r.), a całość tych tekstów, pisanych z „mikrohistorycznej” perspektywy i skupionych na opisie życia codziennego na Górnym Śląsku, wieńczy podobny w duchu kolejny fragment wspomnień pisarki rodem z pod Olesna, Valeski von Bethusy-Huc, oddający codzienność szlachty górnośląskiej w 2. poł. XIX w.
ENTENRING. MATERIAŁY DO DZIEJÓW TARNOWSKICH GÓR I OKOLICY
W najnowszym, podwójnym numerze "Entenringu zwracamy uwagę na artykuł Dariusza Węgrzyna "Historia pewnej kary śmierci. Sprawa Karola Michenki", poświęcony jednemu z pierwszych szefów tarnogórskiego UB, który po kilku miesiącach "pracy" za popełnione nadużycia został osądzony, skazany i rozstrzelany. Inna rzecz, że gdyby tych samych nadużyć dopuścił się parę miesięcy później kara zapewne nie byłaby tak surowa... Pod koniec XIX w. jeden z landratów powiatu tarnogórskiego lansował na dużą skalę hodowlę kóz. Że nie była to urzędnicza fanaberia, ale realna i całkiem rozsądna próba zapobiegania pauperyzacji i kiepskiemu stanowi zdrowia ówczesnych Górnoślązaków przekonuje Arnulf Hein w artykule "Powiatowa ferma kozia w Tarnowskich Górach, przykład polityki społecznej landrata Schwerina". Czy "Gwarki", jedna z najważniejszych inicjatyw związanych z Tarnowskimi Górami, to w latach PRL tylko niewinna rozrywka, czy także skuteczny nośnik komunistycznej ideologii? Sebastian Rosenbaum zastanawia się nad tym w tekście "Między rozrywką a ideologią. 'Dni Tarnogórskich Gwarków' w latach 50. i 60.". Ponadto w numerze: komunista Paweł Bendkowski wspomina jak budował zręby władzy "ludowej" w Wolnym Mieście Górniczym, kolejny fragment historii tarnogórskiego Realgymnasium, opis wizyty w naszym mieście Georga kardynała Koppa, biskupa wrocławskiego, charakterystyki miasta z połowy XIX w. (Solger i Triest) i wiele innych tekstów. Materiał źródłowy to licząca kilkaset nazwisk lista członków tarnogórskiej grupy Związku Niemieckich Katolików w Polsce z lat 1934-1938 - poszukaj rodzinę! CONFINIUM. MATERIAŁY DO HISTORII GÓRNEGO ŚLĄSKA
Confinium to łacińskie słowo oznaczające m.in. pogranicze, pojęcie, które oscyluje między skądinąd sprzecznymi sensami delimitacji z jednej, a łączenia, zbliżania z drugiej strony. Opisywanie sytuacji Górnego Śląska poprzez odwołanie się do pola semantycznego pojęcia pogranicze ułatwia uniknięcie - dyktowanego np. przez dyskursy nacjonalistyczne czy konfesyjne - monolitycznego odczytania tożsamości regionu. Otwiera na odmienne, często konkurujące kody kulturowe." (Ze wstępu)
Nr 2/2007 - Jerzy Ziętek, Ewald Latacz, Karl Franz Mainka, August Scholtis, Valeska von Bethusy-Huc, Mapa księstwa pszczyńskiego Andreasa Hindenberga, Werneriana w zbiorach Muzeum w Nysie, raporty wywiadu Okręgu Śląskiego AK, "rewizjonizm" w województwie katowickim w świetle akt SB, Opolszczyzna po 1945 r. i in.
ENTENRING. MATERIAŁY DO DZIEJÓW TARNOWSKICH GÓR I OKOLICY
Pamiętniki z okresu międzywojnia, pióra pochodzącego z Rept Śl. Pawła Gawlika oraz fragmenty dzienników ks. Józefa Knosały o gorącym okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej, to teksty otwierające piąty numer "Entenringu". Ponadto w piśmie m.in. druga część tekstu Paula Wossidlo o początkach dzisiejszego liceum im. Staszica, biografia wspomnianego już wyżej ks. Knossalli, Hansa Friedricha Sommera opisanie rodu von Rimultowskich, a także przedstawienie sylwetek pisarza ludowego Karla Franza Mainki oraz pochodzącego z Radzionkowa uczestnika powstania 17 czerwca 1953 r. w NRD, Paula Othmy. ENTENRING. MATERIAŁY DO DZIEJÓW TARNOWSKICH GÓR I OKOLICY
Czwarty numer "Entenringu" otwiera oryginalny i ciekawy tekst (dotąd
niepublikowany): rymowane wspomnienia, które pod koniec XIX w. spisał górnik
z Radzionkowa, Andrzej Bączkowicz alias Andreas Bonczkowitz. Właściwie to
drobny ich fragment, w którym autor opisuje przygody swego dziadka podczas
wojen
napoleońskich, własne dzieciństwo i naznaczone kulturkampfem początki
pracy
na kopalniach. To prawdziwy rarytas!
Dalej odświeżamy teksty: Bruno Gogolina (o Żyglinie), Alfonsa Perlicka (o
tarnogórskich ochotnikach wojen wyzwoleńczych 1813-1815), Paula Wossidlo
(o
początkach realgymnasium czyli obecnego Liceum im. Staszica), Paula
Klosego
(o pierwszym kronikarzu miejskim, Carlu Winklerze). Zaś współcześni
autorzy
piszą o: panach wilkowickich (Pierszalik), komunikacji w Zbrosławicach
(Niestrój), Andrzeju Bączkowiczu (Piotrowski), księciu Guido Hencklu von
Donnersmarcku (Hein), narodzinach parafii w Stolarzowicach (Bobek) i
języku
urzędowym w magistracie tarnogórskim za Michatza (Rosenbaum).
Nadto w stories & shots m.in. R. Rassek, P. Klose, R. Kurpiun, cztery
pogrzeby (Weber, Winkler, Henke, Wossidlo) & many more. Ilustracje w tym
zeszycie pisma pochodzą głównie ze zbiorów Tadeusza Bączkowicza i
Bartłomieja Janika. NOWY ROCZNIK POŚWIĘCONY HISTORII GÓRNEGO ŚLĄSKA
Confinium to łacińskie słowo oznaczające m.in. pogranicze, pojęcie, które oscyluje między skądinąd sprzecznymi sensami delimitacji z jednej, a łączenia, zbliżania z drugiej strony. Opisywanie sytuacji Górnego Śląska poprzez odwołanie się do pola semantycznego pojęcia pogranicze ułatwia uniknięcie - dyktowanego np. przez dyskursy nacjonalistyczne czy konfesyjne - monolitycznego odczytania tożsamości regionu. Otwiera na odmienne, często konkurujące kody kulturowe." (Ze wstępu)
Nr 1/2006 - Valeska v. Bethusy-Huc, Josef Knossalla, Elisabeth Grabowski, von Larischowie, Norbert Bonczyk, kadra nauczycielska Śląska Cieszyńskiego, sanktuarium zbrosławickie, język a przynależność narodowa w l. 30. XX w., instytucje kulturalne Chorzowa w międzywojniu, ruch volkistowski w Opawie, zabrzański podobóz KZ "Auschwitz", Opolszczyzna po 1945 r. i in.
ENTENRING. MATERIAŁY DO DZIEJÓW TARNOWSKICH GÓR I OKOLICY
Twórczość epistolarna zakochanego w swej Emilie Rudolpha von Carnalla, dwa odmienne spojrzenia na trzecie powstanie śląskie w emocjonalnych relacjach świadków tamtych wydarzeń Roberta Kurpiuna (GER) oraz Antoniego Małoty (POL), a także barwne wspomnienia z lat czterdziestych XX w. Konrada Olescha stanowią podstawę trzeciego numeru "Entenringu". Prócz tego - Rosenbaum rozszyfrowuje działalność tarnogórskiego oddziału Verband deutscher Katholiken, a Pfaff przedstawia codzienność Tarnowskich Gór po pierwszej wojnie światowej w oczach polskiej prasy. W numerze także m.in. fotografie z zajęcia TG we wrześniu '39, Carnall przenicowany, Wilhelm Szewczyk kontra Donnersmarckowie, pochwała Segietu wg. Mainki and many more ... ENTENRING. MATERIAŁY DO DZIEJÓW TARNOWSKICH GÓR I OKOLICY
Sześćdziesiąt lat temu skończyła się wojna, ale tak naprawdę nie skończyła się nigdy - tak przynajmniej twierdzi Thomas Bernhard. W drugim numerze "Entenringu" o przełomowym roku 1945 przypomina fragment pisanych na gorąco dzienników ks. Josefa Knossalli, dzieła przez ponad półwiecze nieznanego, a będącego bezcennym źródłem informacji o nastrojach i wydarzeniach lat 1939-1946, oraz garść dokumentów i pomniejszych wspomnień, m.in. o obozie dla volksdeutschów w Lasowicach. Poza tym, jak poprzednio, na numer składa się spory set artykułów, terytorialnie objemujących, oprócz Tarnowskich Gór, także Krupski Młyn, Repty, Wieszowę i Zbrosławice. Przypomniano znaczące postacie związane z regionem tarnogórskim (m.in. Carl Wernicke i o. Augustinus Henckel-Donnersmarck), ukazano dwie formuły prezentacji czasu stanu wojennego (reżimową i opozycyjną), nie zapomniano też o książkach - tym razem zbrosławickich, bowiem gmina ta obchodzi właśnie w bieżącym roku 700 lecie swych dziejów. FEDOR BOJANOWSKI. "KOŚCIÓŁ ZBAWICIELA. DZIEJE PARAFII EWANGELICKIEJ W TARNOWSKICH GÓRACH (XVI-XIX W.)" W tym samym czasie, gdy w Wittenberdze Marcin Luter rozpoczynał Reformację, na drugim krańcu Rzeszy powstawało wolne miasto górnicze Tarnowskie Góry. Luteranizm dotarł tu bardzo szybko i już w połowie XVI w. w mieście dominowali protestanci. To oni wznieśli dwa najstarsze kościoły miejskie i założyli pierwszy cmentarz. Stosunki wyznaniowe uległy gruntownej zmianie po wojnie trzydziestoletniej, kiedy rozpoczęły się antyprotestanckie represje. Dopiero w 1742 r. - po ponad stuleciu - odrodził się w Tarnowskich Górach zbór ewangelicki. Z okazji 150-lecia tego wydarzenia ks. Fedor Bojanowski, pastor tarnogórski w latach 1883-1910, opublikował pierwszą kronikę parafii - wyjątkowo cenne źródło do historii tarnogórskiego protestantyzmu, także do poznania poglądów ewangelickiej elity miasta końca XIX w. na przeszłość swojej wspólnoty. "Kościół Zbawiciela" to kompletny przekład kroniki ks. Bojanowskiego na język polski.
ENTENRING. MATERIAŁY DO DZIEJÓW TARNOWSKICH GÓR I OKOLICY
 Schummel zjawił się w Tarnowskich Górach latem 1791 r. Uważał miasto za dziurę niegodną nawet najkrótszego opisu - nęciły go jedynie huta, kopalnia i maszyna parowa, te artefakty nowej industrialnej epoki. 150 lat później dla ks. Schulza TG były miastem inteligencji urzędniczej i szkół, z intrygującą diasporą ewangelicką. Ks. Bojanowski opisał drugie narodziny tej diaspory, po latach kontrreformacyjnej dyskryminacji. Bohaterami jego narracji są pastor Pohle (wspominany przez Schummla), uczestnik XVIII-wiecznego sporu o górnośląski charakter narodowy i ks. Sassadius, znakomity stylista późnobarokowej polszczyzny. Szkolnictwo pruskie bywało gloryfikowane, bywało też demonizowane. Artykuły Niestroja i Rosenbauma oraz teksty źródłowe m.in. ks. Kirchniawego) stanowią próbę obiektywnego spojrzenia na funkcjonowanie pruskich szkół ludowych w podtarnogórskich wioskach w XVIII-XIX w. Dwie organizacje społeczne z Radzionkowa: Sokoły i związek rzemieślniczy, biorą pod lupę Minas i Wroński, pokazując codzienność tych towarzystw w międzywojennym województwie śląskim. 60 lat temu Armia Czerwona wkroczyła na Górny Śląsk. Jak to wyglądało na przykładzie wioski Wieszowa, próbuje opisać Pierszalik, wykorzystując w tekście głównie relacje mieszkańców.
Ponadto w numerze: Hein i Wroński przypominają o zapomnianych pomnikach, Kalinowski zagląda do gazet z przełomu XIX i XX w. i notuje, co pisano o Miasteczku oraz odkrywa objawienie maryjne w Kaletach, Minas kompiluje radzionkowski pitawal, Leznik dekonstruuje Bonczyka, a Klose spaceruje po Tarnowskich Górach - w czasie i przestrzeni. Po Schulzu i Bojanowskim "blok protestancki" uzupełnia szkic o ks. Preiskerze, o Bouterwecku, o ks. Schmidcie - oraz nieco statystyk. Kto grzecznie dobrnął do końca, dostanie na deser miseczkę selerów - oczywiście najlepszych. Smacznego.
©Copyright 2005-2008 by Entenring - Prawa autorskie zastrzeżone | |
